इतिहासाच्या पानांवर काही व्यक्ती मोठ्या शब्दांत लिहिल्या जातात, तर काहींचे अस्तित्व न दिसता जाणवते. रमाबाई आंबेडकर या अशाच एका तेजस्वी, पण मूक अस्तित्वाच्या साक्षीदार होत्या. त्यांनी कधी व्यासपीठ गाजवले नाही, कधी घोषणा दिल्या नाहीत; मात्र त्यांच्या निःशब्द त्यागावरच भारतीय समाजपरिवर्तनाची महान गाथा उभी राहिली.
रमाबाईंचे आयुष्य म्हणजे दुःखांशी अखंड संवाद साधणारी एक शांत कविता होती. आर्थिक दारिद्र्य, सामाजिक अपमान, सततचा अभाव आणि अपत्यवियोगाच्या वेदना—या साऱ्यांनी त्यांचे जीवन झाकोळले होते. तरीही त्यांच्या चेहऱ्यावर तक्रारीचे सावट कधी उमटले नाही. बाबासाहेब शिक्षणासाठी दूर असताना, संसाराची राख होत असलेली जळजळ त्यांनी एकट्याने सहन केली. घरातील चुल पेटती ठेवताना त्यांनी स्वतःची स्वप्ने राखेत मिसळून टाकली.
बाबासाहेबांच्या आयुष्यात रमाबाई म्हणजे आशेचा दीप होता. समाजाने नाकारलेले, व्यवस्थेने दडपलेले आणि गरिबीने गांजलेले दिवस त्यांनी कणखरपणे सोसले, कारण बाबासाहेबांच्या डोळ्यांत त्यांनी एक उज्ज्वल उद्याचा स्वप्नदीप पाहिला होता. त्या जाणून होत्या—आपले दुःख वैयक्तिक नाही, तर लाखो वंचितांच्या मुक्तीसाठीचे मोल आहे.
मातृत्वाच्या आनंदालाही त्यांनी अश्रूंमध्ये विरघळताना पाहिले. मुलांच्या अकाली मृत्यूने रमाबाईंचे आयुष्य कोलमडले; पण त्या कोसळल्या नाहीत. त्यांच्या हृदयातील वेदना कधीच बाबासाहेबांच्या ध्येयपथात अडथळा ठरू दिल्या नाहीत. स्वतःचे आयुष्य बाजूला सारून त्यांनी इतिहास घडू दिला.
रमाबाई आंबेडकर यांचे कर्तृत्व शब्दात मोजता येणारे नाही. त्या समाजसुधारक नव्हत्या, तरी समाजबदलाच्या यज्ञात त्या समिधाच होत्या. त्यांचा त्याग म्हणजे स्त्रीशक्तीचे मौनातले शौर्य होय. त्यांनी दाखवून दिले की क्रांतीसाठी कधी कधी तलवारीपेक्षा सहनशीलतेचे बळ अधिक प्रभावी ठरते.
आज रमाबाई आंबेडकर यांच्या जयंतीनिमित्त त्यांच्या चरणी नतमस्तक होताना, इतिहासाच्या कडेला उभ्या राहिलेल्या या महान स्त्रीला केंद्रस्थानी आणणे हीच खरी आदरांजली ठरेल. रमाबाई म्हणजे एक नाव नव्हे—तो आहे संघर्षाचा संयमी श्वास, त्यागाची अखंड ज्योत आणि मूक वेदनांतून फुललेली महानता.
_✍️✍️ अनिल कुरकुटे
जिल्हा माहिती कार्यालय वाशिम.
About the Author
